Ilmefni í umhverfi barna

Hvenær voru ilmefni fyrst talin raska heilbrigði?

Upp úr 1970 fóru vísindamenn að hafa auknar áhyggjur af notkun þalata í ilmefnum, snyrtivörum, matvælum o.fl. Fyrstu rannsóknir sem gerðar voru á dýrum bentu til þess að þalöt, sem er eitt hundraða efna og efnasambanda í ilmefnum, t.d. í sjampóum, kremum, hárnæringum, þvottaefnum, hreinsiefnum, mýkingarefnum, tannkremum, ilmspreyjum og flest öllum snyrtivörum, gætu ollið hormónatruflunum og ófrjósemi í dýrum. 

Það var svo ekki fyrr en 20 árum seinna, eða í kringum 1990, sem vísindafólk fór að tengja ilmefnanotkun við neikvæð áhrif á heilsu mannfólks. 

Rannsóknir um áhrif ilmefna

Enn í dag, rúmum 50 árum seinna, er meirihluti snyrtivara, hreingerningarvara, hreinlætisvara og annarra heimilisvara stútfull af ilmefnum og öðrum efnum og efnasamböndum sem hafa skaðleg áhrif á lífkerfi og heilbrigði. Í dag er vitað að ilmefni raska ekki eingöngu hormónastarfsemi eða æxlunarkerfum, heldur flæða fram ótal rannsóknir um áhrif ilmefna á allt heilbrigði og öll kerfi líkamans. 

Einnig sýna rannsóknir að losun ilmefna inn í umhverfið hefur neikvæð áhrif á hvolf jarðar, þ.m.t. lofthjúp er varðar loftgæði, vatn er varðar fráveitu og grunnvatnsmengun, og jarðveg vegna urðunar úrgangs og umbúða sem innihalda ilmefni, og sérstaklega PFSAS efni (forever chemicals). Að lokum er sýnt að ilmefni hafi áhrif á öll lífkerfi jarðar og stofnar vistkerfum í hættu.

Hvað eru ilmefni?

Ilmefni eru kemísk manngerð efni, samsett úr fjölmörgum efnum og efnasamböndum. Finna má allt frá 30 - 300 efni í einu ilmefni, t.d. þalöt, paraben, VOC- efni og PFSAS efni. Rannsóknir sýna að um 30% mannkyns finna fyrir einhvers konar neikvæðum áhrifum ilmefna, og allt að 15% finna fyrir verulegum skerðingum á lífsgæðum vegna ilmefnanotkunar í samfélaginu. Um 1-5% hafa svo staðfest ofnæmi fyrir ilmefnum.

Þessi efni eru þekkt fyrir að vera hormónaraskandi, sem þýðir að þau geta truflað hormónakerfi líkamans sem gegnir lykilhlutverki í þroska heilans, vexti og stjórnun líkamlegra ferla. Ilmefnanotkun veikir ónæmiskerfi og skerðir heilastarfsemi. Í mörgum rannsóknum hefur útsetning verið tengd við taugaþroskafrávik, svo sem einkenni ADHD, einhverfulík einkenni og skerta vitrænna hæfni, og í sumum tilvikum má sjá neikvæð áhrif ilmefnanotkunar strax á fyrstu mánuðum ævinnar. 

Ilmefni og áhrif á börn og ungmenni

Ungabörn, börn og ungmenni eru sérstaklega viðkvæm þar sem heilinn og taugakerfið eru enn í mótun, þau taka upp meira magn efna miðað við líkamsstærð og afeitrunarkerfi þeirra eru ekki fullþroskuð. Auk þess er heili og taugakerfi ekki fullþroskuð, né hormónakerfi og æxlunarfæri. Stór hluti vísindarannsókna sýnir að útsetning fyrir ilmefnum og efnum tengdum ilm—sérstaklega þalötum—á meðgöngu, í frumbernsku og á fyrstu æviárum geti haft neikvæð áhrif á heilsu og þroska barna. Ekki er eingöngu um að ræða bein not, þ.e.a.s. ilmefni beint í vörum barna eða kvenna á meðgöngu, heldur er ekki síður mikilvægt að huga að óbeinum notum, þ.e.a.s. ilmefni í umhverfi barnanna, inn á heimili, í skóla og frístundum. 

Flestar rannsóknir sýna sterka fylgni frekar en bein orsakasambönd. Þar sem ilmefni eru stútfull af efnum og efnasamböndum hefur reynst erfitt að einangra eitthvað eitt efni þannig að unnt sé að rannsaka það til hlítar. Að auki hefur reynst flókið að einangra viðfangsefnið (börnin) frá öðrum neikvæðum umhverfisþáttum, svo sem fæðu, mengun, raka og myglu og slæmum loftgæðum. Ljóst er að slíkar rannsóknir eru í raun ómögulegar og í raun ógerningur að sanna bein tengsl. 

En þurfum við að sanna bein tengsl? 

Viljum við taka sénsinn?

Og af hverju ættum við að gera það? 

Hvernig takmörkum við ilmefnanotkun?

Í dag er unnt að fá allar vörur ilmefnalausar. Allar helstu verslanir á Íslandi selja ilmefnalaus þvottaefni, eins og NEUTRAL, Milt, Angelmark og Grön Balance, svo eitthvað sé nefnt. Sömu vörulínur bjóða upp á ilmefnalausar handsápur, krem, sjampó, olíur, uppþvottasápur, og aðrar hreinlætisvörur og hreingerningarvörur. Í dag er auðvelt að forðast vörur með illmefnum, en innihaldslýsing þessara vara er oft merkt með “parfum”, “fragrance”, “natural fragrance” osfrv.

Ef nauðsynlegt er að nota ilmefni einstaka sinnum, mælir SUM með því að hafa sérstök ilmefnaföt við slík tilefni, sem pakkað er í plastkassa og ekki notuð inn á heimili barnsins að öðru leiti. Hið sama má segja um yfirhafnir, en gott ráð er að reyna að halda þeim inn í fataskápum eða á stöðum sem skerða ekki loftgæði heimilis. 

Óbein áhrif ilmefna

Höfum hugfast að það er ekki nægilegt að einskorða ilmefnalausan lífstíl við barnið sjálft, og vörur sem barnið notar. Ilmefni skerða heilsu og lífsgæði þeirra sem í kringum þau eru, þ.e.a.s. við óbein not, jafnvel verra en óbeinar reykingar. Eitt aðalmarkmið þalata er að festast og loða við lengi, svo ilmurinn “endist”. Það getur því reynst erfitt að ná ilmefnum úr veislufötum þegar komið er úr veislu eða leikhúsi þar sem mikið loðir af ilmefnum. Ilmefnin festast í fötunum, hafa áhrif á loftgæðin á heimilinu og hafa áhrif á börnin þegar við föðmum þau eða erum í nálægð við þau, efnin smitast í þvottinn og föt barnanna, og svona mætti lengi telja. 

Þetta kann að reynast sumum vandlifað, og það er vel skiljanlegt. Því miður eru markaðsöflin hér sterk og fræðsla hefur hingað til verið af skornum skammti til almennings. Efni er saklaust uns það er sannað skaðlegt. Og slík bein sönnun getur reynst gríðarlega flókin í dag, eins og hefur komið fram. Ilmefnanotkun fram til þessa hefur verið normið og viðurkennd af samfélaginu, jafnvel flestum heilbrigðisstéttum og stjórnvöldum.

Ilmstaukar, ilmvakar, ilmkerti og aðrir ilmgjafar

Ilmstaukar, ilmlampar, ilmkerti og aðrir ilmgjafar eru næstum eins eðlilegir húsmunir og diskar og glös, og slíkar vörur má jafnvel finna í apótekum. Í því samhengi er sérstaklega ítrekað mikilvægi þess að sleppa öllum ilmgjöfum af heimili, einnig af salernum og þvottahúsum. 

Aukin fræðsla siðustu ára

Síðustu ár hefur þó aukist fræðsla og umræða um notkun ilmefna og ilmgjafa, og nú hafa læknar og annað vísindafólk ítrekað mikilvægi þess að lifa ilmefnalausum lífstíl, sérstaklega með börn á heimilinu. 

Eitt ráð sem bæri þó enn meiri árangur væri ef við myndum einfaldlega öll hætta að nota ilmefni og ilmgjafa. 

En besta ráðið er auðvitað það að markaðsöflin láti undan, og að stjórnvöld taki mið af 50 ára gömlum rannsóknum og einfaldlega banni ilmefni og þalöt í heimilisvörum. 

Eitt er ljóst af neðangreindum rannsóknum - snemmútsetning fyrir ilmefnum og ilmgjöfum getur haft raunverulega áhættu í för með sér fyrir ónæmiskerfi, taugaþroska, hormónajafnvægi og almenna heilsu barnanna okkar.

Nokkrar rannsóknir um ilmefni og efnanotkun í umhverfi barna:

An, T., Chen, L., & Li, G. (2022). An atlas of fragrance chemicals in children's products. Science of The Total Environment, 818, 151682. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.151682

Kortlagning á fjölda ilmefna í barnavörum og sýnir að börn verða fyrir víðtækri útsetningu fyrir mögulega skaðlegum efnum.

Braun, J. M., Sathyanarayana, S., & Hauser, R. (2013). Phthalate exposure and children’s health. Current Opinion in Pediatrics, 25(2), 247–254. https://doi.org/10.1097/MOP.0b013e32835e1eb6

 Þalöt geta haft neikvæð áhrif á hormónakerfi og þroska barna.

Hamra, G. B., Lyall, K., Windham, G. C., Calafat, A. M., Sjödin, A., Volk, H., & Croen, L. A. (2019). Prenatal exposure to endocrine-disrupting chemicals in relation to autism spectrum disorder and intellectual disability. Epidemiology, 30(3), 418–426. https://doi.org/10.1097/EDE.0000000000000983

Sýnir tengsl milli útsetningar á meðgöngu og aukinnar áhættu á einhverfu og þroskaskerðingu.

Li, N., Papandonatos, G. D., Calafat, A. M., Yolton, K., Lanphear, B. P., Chen, A., & Braun, J. M. (2020). Gestational and childhood exposure to phthalates and child behavior. Environment International, 144, 106036. https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.106036

Finnur tengsl milli þalataútsetningar og hegðunarvanda hjá börnum.

Liew, Z., Ritz, B., von Ehrenstein, O. S., Bech, B. H., Nohr, E. A., Fei, C., Bossi, R., Henriksen, T. B., Bonefeld-Jørgensen, E. C., & Olsen, J. (2015). Attention deficit/hyperactivity disorder and childhood autism in association with prenatal exposure to perfluoroalkyl substances. Environmental Health Perspectives, 123(4), 367–373. https://doi.org/10.1289/ehp.1408412

Tengir efnaútsetningu á meðgöngu við ADHD og einhverfu hjá börnum.

Maione, D., Lucaccioni, L., Arletti, M., Panciroli, G., Poluzzi, F., Ferrari, A., Facchinetti, F., Fantuzzi, G., & Righi, E. (2020). Child growth, neurodevelopment and pre- and postnatal exposure to phthalates. European Journal of Public Health, 30(Suppl. 5), ckaa166.966. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckaa166.966

 Bendir til að útsetning fyrir þalötum hafi áhrif á vöxt og taugaþroska barna.

Oh, J., Kim, K., Kannan, K., Parsons, P. J., Mlodnicka, A., Schmidt, R. J., Schweitzer, J. B., Hertz-Picciotto, I., & Bennett, D. H. (2024). Early childhood exposure to environmental chemicals and ADHD symptoms. Environmental Health, 23(1), 27. https://doi.org/10.1186/s12940-024-01065-3

Sýnir að snemmútsetning fyrir efnum tengist ADHD-einkennum hjá börnum.

Radke, E. G., Braun, J. M., Nachman, R. M., & Cooper, G. S. (2020). Phthalate exposure and neurodevelopment: A systematic review. Environment International, 137, 105408. https://doi.org/10.1016/j.envint.2019.105408

Samantekt margra rannsókna sem tengja þalöt við skertan taugaþroska barna.

Sprowles, J. L. N., Dzwilewski, K. L. C., Merced-Nieves, F. M., Musaad, S. M. A., Schantz, S. L., & Geiger, S. D. (2022). Prenatal phthalate exposure and infant neurobehavior. Neurotoxicology and Teratology, 92, 107102. https://doi.org/10.1016/j.ntt.2022.107102

Sýnir að útsetning á meðgöngu hefur áhrif á hegðun og taugaþroska ungbarna.

Steinemann, A. (2018). Fragranced consumer products: Effects on autistic adults. Air Quality, Atmosphere & Health, 11(10), 1137–1142. https://doi.org/10.1007/s11869-018-0625-x

Sýnir að ilmefni geta valdið taugatengdum einkennum hjá einstaklingum með einhverfu.

Uber, M., Morgan, M. A. P., Schneider, M. C., Gomes, I. R. R., Imoto, R. R., Carvalho, V. O., & Abagge, K. T. (2024). Frequency of perfume in children’s cosmetics. Journal of Pediatrics (Rio J), 100(3), 263–266. https://doi.org/10.1016/j.jped.2023.11.002

Sýnir að ilmefni eru mjög algeng í snyrtivörum fyrir börn og auka þannig útsetningu þeirra.

Yang, S., Zhang, L., Khan, K., Travers, J., Huang, R., Jovanovic, V. M., Veeramachaneni, R., Sakamuru, S., Tristan, C. A., Davis, E. E., Klumpp-Thomas, C., Witt, K. L., Simeonov, A., Shaw, N. D., & Xia, M. (2024). Environmental compounds and early puberty. Endocrinology, 165(10), bqae103. https://doi.org/10.1210/endocr/bqae103

Sýnir að sum efni geta haft áhrif á hormónakerfi og flýtt fyrir kynþroska.

Yeo, K. E., Lim, S., Kim, A., Lim, Y. B., Lee, C. R., Kim, J. I., & Kim, B. N. (2025). Endocrine-disrupting chemicals and ADHD symptoms. Journal of the Korean Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 36(1), 18–25. https://doi.org/10.5765/jkacap.240035

Finnur tengsl milli hormónaraskandi efna og aukinna ADHD-einkenna hjá börnum.