VIÐ ERUM NÁTTÚRA – NÁTTÚRAN ER VIÐ

1. Náttúra, umhverfi og heilsa manneskjunnar

   
   

Við tölum gjarnan um náttúruna eins og hún sé eitthvað sem er fyrir utan okkur. Við segjum að við þurfum að „vernda náttúruna“, „vernda umhverfið“ eða „vernda jörðina“ – og það er vissulega rétt. En undir þessari orðræðu leynist mikilvæg staðreynd sem við gleymum stundum:

Við erum sjálf hluti af náttúrunni.

Mannslíkaminn hefur ekki orðið til utan náttúrunnar heldur innan hennar og í samspili við hana. Við öndum að okkur lofti, drekkum vatn, nærumst á lífverum og efnum úr náttúrunni og erum í stöðugu og mjög viðkvæmu sambandi við örverur, plöntur, dýr, jarðveg, birtu, hitastig og aðra umhverfisþætti. Líf og heilsa manneskjunnar eru því ekki aðskilin frá heilsu þeirra vistkerfa sem við erum hluti af.

Heilbrigð náttúra er ekki aðeins fagurfræðilegt gildi eða eitthvað sem við njótum í frítíma okkar. Hún er hluti af þeim grunnforsendum sem gera líf okkar mögulegt. Náttúruleg vistkerfi stuðla að hreinu lofti og vatni, næringarríkri fæðu, frjósömum jarðvegi, loftslagsstjórnun, frævun og fjölmörgum öðrum ferlum sem samfélög okkar og heilsa byggja á. 

Þegar við röskum náttúrulegum kerfum erum við því ekki aðeins að hafa áhrif á loftslag, plöntur og dýr. Við erum að breyta þeim aðstæðum sem mannslíkaminn þarf til að viðhalda heilsu.

2. Náttúran er gunnur að allri heilsu

   
   

Heilsa verður ekki til inni á sjúkrahúsi eða með lyfjum einu saman.

Hún verður til þar sem við lifum og hvernig við lifum.

Á heimilinu okkar. Í skólanum. Á vinnustaðnum. Í hverfinu. Í samfélaginu. Í loftinu sem við öndum að okkur, vatninu sem við drekkum, matnum sem við borðum og þeim náttúrulegu og félagslegu aðstæðum sem umlykja okkur.

WHO lýsir náttúrulegu umhverfi sem grundvallarþætti heilsu vegna þess að heilbrigð vistkerfi geta lagt til hreint loft, ferskt vatn, heilbrigðan jarðveg og fæðu, minni eiturefni, minni mengunarvalda, lífglæða, ónæmisglæða, líferta og áreitis, auk þess að stuðla að loftslagsjafnvægi og draga úr ákveðnum umhverfisáhættuþáttum. Líffræðileg fjölbreytni skiptir þar miklu máli vegna þess að stöðug og fjölbreytt vistkerfi geta verið betur í stakk búin til að viðhalda þessum mikilvægu ferlum, og einnig hafa þessi vistkefi mikilvgt viðnám og seiglu til að ná jafnvægi ef og þegar þessi ferlar fara úr ójafnvægi. Ef ójafnvægið verður hins vegar óyfirstíganlegt, og mengunin og eiturefnin verða þau mikið að það flæða yfir grunnviðmið vistkerfanna þannig að efnabyrðin fer umfram viðmiðið, missa þau þennan eiginleika. Slík vistkerfi eru ekki heilbrigði. Slík vistkerfi glíma við sjúkdóma, veikindi and vanlíðan. Slík vistkerfi glíma við umhverfisveikindi. 

Náttúruvernd er því ekki aðeins vernd fyrir náttúruna. Hún er líka vernd fyrir okkur.

3. Ágangur manneskjunnar og umhverfi nútímans

   
   

Manneskjan hefur á örfáum kynslóðum skapað umhverfi sem er að mörgu leyti mjög ólíkt því umhverfi sem líkami okkar þróaðist í.

Við verjum stórum hluta ævinnar innandyra, nánar tiltekið allt í 90% hér á Íslandi. Við búum í byggingum úr fjölbreyttum efnum, notum fjölda hreinsi- og snyrtivara, umkringjum okkur húsgögnum, raftækjum og öðrum neysluvörum sem búin eru til með stóriðnaði, neytum matar sem búið er að úða og gervinna, öndum að okkur lofti og drekkum vatn sem getur innihaldið fjölmörg efni og mengunarvalda. Á sama tíma erum við umkringd öðru áreiti og streitu eins og skjám, gervilýsingu, hávaða, umferð, vinnuálagi og stöðugu upplýsingaflæði og nútímakröfum.

Þetta þýðir ekki að öll nútímaefni séu hættuleg eða að allt manngert umhverfi sé óheilnæmt. 

En þetta þýðir að umhverfið sem við búum til er orðið mikilvægur hluti af heilsunni okkar. 

4. Líkaminn er hluti af vistkerfi

   
   

Líkaminn er ekki vél sem starfar óháð umhverfinu. Hann er flókið, lifandi kerfi sem er stöðugt að aðlagast hárfínum breytingum í umhverfi sínu. Hann er með ákveðið viðnám og ákveðna efna- og mengunarbyrði, alveg eins og jörðin okkar. 

Taugakerfi, ónæmiskerfi, hormónakerfi, öndunarfæri, hjarta- og æðakerfi og efnaskipti vinna saman að því að viðhalda innra jafnvægi. Líkaminn okkar er algert kraftaverk, nánast fullkominn, en þegar álag verður of mikið, of langvarandi eða of margþætt getur það haft áhrif á þetta jafnvægi. Þá er líklegt að eitthvað muni bresta. Líkaminn okkar á sína endipunkta (e. tipping points), alveg eins og jörðin okkar. Þegar líkami okkar fer yfir sín þolmörk (e. boundaries), er orðið erfiðara að fara til baka, alveg eins og með jörðina okkar. 

Umhverfisáreiti getur verið einn þáttur í þessari heildarmynd.

Fólk bregst þó ekki allt eins við. Sama umhverfi getur virst hafa lítil áhrif á einn einstakling en valdið verulegum einkennum hjá öðrum. Fyrir suma geta umhverfisáhrif verið tímabundin og lúmsk, jafnvel koma ekki ljós fyrr en mörgum árum seinna, en fyrir aðra geta þau komið fram fyrirvaralaust, tengst langvarandi einkennum og verulegri skerðingu á lífsgæðum.

Þess vegna skiptir máli að horfa ekki aðeins á þau sem telja sig ennþá hraust, heldur einnig á þau sem eru farin að finna fyrir áhrifum umhverfisins.

Þar á meðal fólk sem býr við langvinn veikindi, aldraðir, börn og ungmenni. 

5. Börnin okkar og náttúran

   
   

Börn eru í stöðugum vexti og þroska. Heili þeirra, ónæmiskerfi, taugakerfi, hormónakerfi og önnur líffærakerfi eru enn að mótast og þau hafa því að mörgu leyti aðrar þarfir og viðkvæmni en fullorðnir.

En börn þurfa ekki aðeins að vera vernduð gegn skaðlegum umhverfisáhrifum. Þau þurfa líka að fá jákvæð samskipti við náttúruna.

Rannsóknir á þessu sviði hafa aukist mjög á síðustu árum. Í kerfisbundinni yfirlitsrannsókn á 296 rannsóknum á tengslum náttúru og heilsu barna voru sterkustu vísbendingarnar um jákvæð tengsl náttúru við hreyfingu og við hugræna, hegðunarlega og geðræna heilsu. Höfundarnir lögðu þó áherslu á að rannsóknirnar væru fjölbreyttar að gæðum og að orsakasamhengi væri ekki alltaf hægt að fullyrða. (Fyfe-Johnson o.fl., Nature and Children's Health: A Systematic Review, Pediatrics, 2021).

Önnur kerfisbundin samantekt fann að rannsóknir bentu almennt til jákvæðra tengsla milli grænna svæða og tilfinninga- og hegðunarheilsu barna, meðal annars hvað varðar athygli og ofvirknieinkenni. (Vanaken & Danckaerts, 2018).

Þessar rannsóknir benda til þess að aðgengi barna að náttúrulegu umhverfi sé mikilvægur hluti af heilbrigðu uppvaxtarumhverfi.

6. Náttúran sem rými fyrir endurheimt

Það er líka athyglisvert að skoða náttúruna út frá hugtakinu endurheimt.

Nútímalíf getur falið í sér mikið ójafnvægi, áreiti og streitu, eins og var útlistað hér að ofan. Náttúrulegt umhverfi getur boðið upp á annars konar skynjun á taugakerfið.

Kerfisbundin rannsókn á mögulegum leiðum þess hvernig græn svæði tengjast geðheilsu bendir meðal annars til þess að náttúrulegt umhverfi geti tengst minni streitu, líkamlegri virkni og betri loftgæðum og þannig haft áhrif á andlega vellíðan (Zhang, Zhang & Rhodes, 2021). Rannsóknir benda til þess að aðgengi að náttúrulegu umhverfi geti stutt við heilsu, vellíðan, hreyfingu og endurheimt.

7. Náttúran og seiglan

   
   

Við tölum mikið um seiglu í samfélaginu.

Seigla er hæfileikinn til að takast á við áföll, breytingar og álag og ná aftur jafnvægi. En seigla verður ekki til í tómarúmi. Hún byggist upp í líkamlegu, félagslegu og umhverfislegu samhengi.

Líkaminn okkar er nánast fullkominn, og aðlögunarhæfni hans og hreinsunarkerfi eru kraftaverki líkust. Líkami okkar vill reyna að finna jafnvægi, lækna sig og vera í heilbrigði og bata. En að sama skapi er ekki hægt að ætlast til þess að líkami okkar sé með endalausa seigðu á meðan umhverfið í kringum okkur verður sífellt meira mengað, eitrað, hávaðasamt, heitt, ófyrirsjáanlegt eða krefjandi.

Þess vegna þurfum við að hugsa um seiglu ekki aðeins sem persónulegan eiginleika heldur einnig sem eiginleika samfélags og náttúru.

Heilnæm heimili, skólar, græn svæði og örugg samfélög geta aukið seiglu. Heilbrigð vistkerfi geta einnig aukið seiglu samfélaga gagnvart loftslagsbreytingum og öðrum áföllum.

Og náttúran sjálf hefur mikla seiglu þegar og ef hún fær tækifæri til. Gefum henni það tækifæri með að hlúa vel að henni og okkur.

8. Umhverfisbreytingar eru líka heilbrigðismál

   
   

Þetta er ástæðan fyrir því að tengingin milli náttúruverndar og heilsu verður sífellt mikilvægari.

Umhverfisbreytingar eru ekki aðeins spurning um hitastig, jökla og sjávarmál. Þær eru ekki bara spurningar um jarðefniseldsneyti losun eða kolefnistölfræði. Þær eru fyrst og fremst heildrænt heilbrigðismál.

Margar rannsóknir fjalla um bein áhrif umhverfisbreytinga, loftslagsbreytinga, hitunar, ofsaveðra, mengunar og ágangs á heilsu fólks. WHO lýsir t.d. loftslagsbreytingum sem grundvallarógn við heilsu manna, enda hafa umhverfisbreytingar áhrif á loftgæði, vatn, fæðuöryggi, smitsjúkdóma, geðheilsu og fjölda annarra þátta sem ákvarða heilsu, sbr. allt það sem að framan er komið. 

Lancet Countdown 2025 komst sömuleiðis að þeirri niðurstöðu að heilsuáhrif loftslagsbreytinga færu versnandi á fjölmörgum mælikvörðum og að tafir á loftslagsaðgerðum væru þegar að kosta mannslíf og lífsviðurværi.

Það er einmitt þetta sem vitundarvakning og starf SUM leggur áherslu á.

SUM varð upphaflega til út frá reynslu fólks af íveru raka og myglu í húsum. Samtökin víkkuðu síðar starfssvið sitt til allra umhverfisáhrifa og umhverfisstreitu á heilsu. Í dag fjalla þau meðal annars um raka og rakaskemmdir, myglu, inniloft, ilmefni, aukaefni og gerunnin matvæli, rafsegulmengun, loftmengun og aðra umhverfisþætti sem geta haft áhrif á heilsu. 

Grundvallarsjónarmið SUM er ekki að eitt umhverfisáreiti útskýri öll langvinn veikindi. Þvert á móti er lögð áhersla á heildræna nálgun þar sem umhverfi, líkami, sjúkdómar, erfðir, lífsstíll og aðrir mögulegir áhrifaþættir eru skoðaðir saman. Mikilvægt er að umhverfisþættir séu ekki sjálfkrafa útilokaðir þegar fólk glímir við langvinn eða óútskýrð einkenni.

Þetta er mikilvægt sjónarhorn í nútímalýðheilsu. Heilbrigðisstarfsfólk og sjúklingar þurfa að fara að spurja hvað sé að gerast í umhverfinu sem einstaklingurinn lifir í,  ekki aðeins hvað sé að einstaklingnum og hvaða einkenni hann eða hún lýsi. 

9. Náttúruvernd sem lýðheilsustefna - Náttúran sem bati

   
   

Umhverfisvernd og lýðheilsa eru ekki tvö aðskilin mál.

Þau eru tvær hliðar á sama máli. Náttúran getur líka verið mikilvægur hluti af því umhverfi sem styður við endurheimt og vellíðan. Rannsóknir hafa sýnt tengsl milli dvalar í náttúrulegu umhverfi og minni streitu, betri andlegrar vellíðanar og aukinnar líkamlegrar virkni. Kerfisbundin yfirlitsrannsókn á áhrifum náttúru á lífeðlisfræðilega og upplifaða streitu fann vísbendingar um að náttúruvist gæti dregið úr streituviðbrögðum líkamans (Twohig-Bennett & Jones, 2018; Kondo o.fl., 2020).

Þetta er sérstaklega áhugavert þegar horft er til fólks sem býr við langvinn veikindi eða umhverfisveikindi. Fyrir þann hóp getur heilnæmt umhverfi verið mikilvæg forsenda þess að draga úr álagi á líkamann og skapa rými fyrir hvíld og endurheimt. Náttúrulegt umhverfi getur þar verið einn þáttur af mörgum – ásamt góðu húsnæði, hreinu lofti, svefni, næringu, hreyfingu, félagslegum stuðningi og viðeigandi heilbrigðisþjónustu.

Rannsóknir benda í auknum mæli til þess að regluleg samskipti við náttúrulegt umhverfi, bæði ytra umhverfi og hið innra, geti verið mikilvægur hluti af heilbrigðu lífi og stuðlað að þeim aðstæðum sem styðja við líkamlega og andlega endurheimt. WHO hefur jafnframt bent á mikilvægi grænna og blárra svæða fyrir geðheilsu og lýðheilsu og að þau geti veitt fólki rými til slökunar, hreyfingar og félagslegra samskipta.

10. Fyrir fólk með umhverfisveikindi getur náttúran skipt sköpum

    
    

Fyrir fólk sem býr við umhverfisveikindi fær náttúran enn dýpri merkingu.

Ef ákveðið umhverfi eykur einkenni einstaklings getur möguleikinn á að komast í heilnæmara umhverfi og náttúru skipt verulegu máli fyrir lífsgæði, starfsgetu og möguleika til að ná jafnvægi, heilbrigði og bata.

Fólk með umhverfisveikindi getur þurft að forðast ákveðna staði eða byggingar og að slíkt geti haft áhrif á atvinnu, nám, félagslíf og fjölskyldulíf. Sum þurfa jafnvel að flytja eða takmarka verulega þátttöku sína í samfélaginu.

Þess vegna er hugmyndin um heilnæmt umhverfi forsenda þess að fólk með umhverfisveikindi geti tekið þátt í samfélaginu. Heilnæmt umhverfi og náttúra er forsenda þess að þau geti unnið, stundað nám, umgengist fjölskyldu og vini.

Náttúran er þannig hluti af því að skapa líkamanum þau skilyrði sem hann þarf til að ná jafnvægi og bata.

11. Líffræðileg fjölbreytni er líka heilbrigðismál

    
    

Líffræðileg fjölbreytni er stundum kynnt sem eitthvað sem snýst fyrst og fremst um fjölda og talningu tegunda. En hún er miklu meira en það.

Fjölbreytt vistkerfi eru grunnur að fæðukerfum, hreinu vatni, heilbrigðum jarðvegi, frævun, loftslagsstjórnun og mörgum öðrum ferlum sem mannlegt samfélag reiðir sig á.

WHO bendir meðal annars á að meira en 75% af helstu matjurtum heims reiði sig að einhverju marki á frævun og að heilbrigð vistkerfi gegni mikilvægu hlutverki í vatnshreinsun, fæðuöryggi og stjórnun sjúkdóma. Um leið er um það bil ein milljón tegunda talin í útrýmingarhættu. (WHO, Biodiversity, 2025).

Þegar líffræðileg fjölbreytni minnkar erum við því ekki bara að missa einstakar tegundir. Við erum að veikja náttúruna, sem við sjálf erum hluti af.

12. Frá náttúruvernd til heilnæms samfélags

    
    

Við spyrjum: „Hvernig verndum við náttúruna?“

En hvað með að spyrja: „Hvernig byggjum við samfélag þar sem náttúran okkar nær að njóta sín og vera áfram (eða aftur) órjúfanlegur hluti af okkur sjálfum?“

Þá fara náttúruvernd, byggingamál, lýðheilsa, skipulag, samgöngur, matvælaframleiðsla, loftgæði og félagsleg velferð að tala saman.

Við þurfum að hanna heimili, skóla og vinnustaði sem eru heilnæm, vel viðhaldið og í öruggum byggingum, og tryggja að fullorðnir og börn fái hreint loft og raunverulegt aðgengi að náttúru. Við þurfum borgir þar sem fólk getur gengið, hjólað og verið úti. Við þurfum græn svæði sem eru aðgengileg öllum, líka fólki með skerta getu. Við þurfum að draga úr mengun og óþarfa efnaáreiti, og við þurfum að taka mið af þeim sem eru viðkvæmastir.

Nattúran er ekki bara eiithvað sem er þarna úti, heldur er mnáttúran grunndvallarinnvið fyrir heilbrigði og framtíð samfélagsins.

Við erum náttúran - Náttúran er við.

Og þegar við verndum náttúruna erum við ekki aðeins að vernda heiminn og jörðina sem við búum í. Við erum að vernda sjálf lífsskilyrði okkar. Og ekki bara okkar, heldur barnanna okkar, barnabarna okkar og barnabarnabarna. 

SUM, Samtök um áhrif umhverfis á heilsu

September 2026

Tekið saman og unnið í tilefni af degi íslenskrar náttúru, 16. Septemer 2026 

Heimildarskrá

World Health Organization (WHO). (2025). Nature, biodiversity and health. WHO Regional Office for Europe. Fjallar um tengsl náttúru, líffræðilegrar fjölbreytni, vistkerfa og heilsu.

World Health Organization (WHO). (2015). Connecting global priorities: biodiversity and human health – a state of knowledge review. WHO & Convention on Biological Diversity. Yfirgripsmikil samantekt á tengslum líffræðilegrar fjölbreytni, vistkerfa og lýðheilsu.

World Health Organization (WHO). (2025). Climate change and health. WHO Regional Office for Europe. Um bein og óbein áhrif loftslagsbreytinga á heilsu, þar á meðal hita, loftgæði, fæðu, vatn og geðheilsu.

World Health Organization (WHO). (2023). Climate change and health. Yfirlit yfir loftslagsbreytingar sem grundvallarógn við heilsu manna og áhrif þeirra á náttúruleg og félagsleg ákvörðunarskilyrði heilsu.

World Health Organization (WHO). (2025). Health and air pollution co-benefits of climate change mitigation. Sérstaklega góð heimild fyrir tenginguna milli loftslagsaðgerða, loftmengunar og heilsu.

Lancet Countdown. (2025). The 2025 Report of the Lancet Countdown on Health and Climate Change: Climate Change Action Offers a Lifeline. Eitt mikilvægasta alþjóðlega yfirlitið um áhrif loftslagsbreytinga á heilsu. Nýjasta skýrslan fylgist með 57 mælikvörðum og byggir á vinnu 128 sérfræðinga frá 71 stofnun.

Fyfe-Johnson, A. L., o.fl. (2021). Nature and Children's Health: A Systematic Review. Pediatrics, 148(4). Kerfisbundin rannsókn á tengslum náttúru og heilsu barna. Sterkustu vísbendingarnar voru meðal annars um hreyfingu og hugræna, hegðunarlega og geðræna heilsu.

Vanaken, G.-J., & Danckaerts, M. (2018). Impact of Green Space Exposure on Children's and Adolescents' Mental Health: A Systematic Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(12), 2668. Um tengsl grænna svæða við geðheilsu barna og ungmenna.

Kondo, M. C., Fluehr, J. M., McKeon, T., & Branas, C. C. (2018). Urban Green Space and Its Impact on Human Health. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(3), 445. Yfirlit yfir tengsl borgarnáttúru og heilsu.

Zhang, Y., Zhang, H., & Rhodes, R. E. (2021). The pathways linking objectively-measured greenspace exposure and mental health: A systematic review of observational studies. Health & Place, 70, 102605. Skoðar meðal annars mögulegar leiðir milli grænna svæða, streitu, líkamlegrar virkni, loftgæða og andlegrar vellíðanar.

Twohig-Bennett, C., & Jones, A. (2018). The health benefits of the great outdoors: A systematic review and meta-analysis of greenspace exposure and health outcomes. Environmental Research, 166, 628–637. Mikilvæg kerfisbundin samantekt um tengsl grænna svæða og ýmissa heilsuþátta.

Kass, R. A., o.fl. (2020). Effect of nature exposure on perceived and physiologic stress: A systematic review. Complementary Therapies in Medicine, 50, 102514. Skoðar sérstaklega áhrif náttúruvistar á streitu og lífeðlisfræðileg streituviðbrögð.

World Health Organization (WHO). (2021). Green and blue spaces and mental health: New evidence and perspectives for action. Samantekt WHO á kerfisbundnum rannsóknum á tengslum grænna og blárra svæða við geðheilsu.

World Health Organization (WHO). (2025). Health at the heart of national adaptation planning. Um nauðsyn þess að setja heilsu í miðju aðgerða vegna loftslagsbreytinga og aðlögunar.

World Health Organization (WHO). (2025). The synergies of heat stress and air pollution and its health impacts. Góð heimild fyrir umfjöllun um samverkandi áhrif hita og loftmengunar, sérstaklega fyrir viðkvæma hópa.

World Health Organization (WHO). (2025). Biodiversity. Um mikilvægi líffræðilegrar fjölbreytni fyrir fæðuöryggi, vatn, vistkerfi og heilsu.

World Health Organization (WHO). (2025). Health and climate change: health at the heart of national adaptation planning. Góð heimild fyrir kafla um seiglu, aðlögun og heilbrigðiskerfi.

VIÐ ERUM NÁTTÚRAN – NÁTTÚRAN ERUM VIÐ.pdf

Download PDF • 286KB